110 ه . ق ) وتاريخ مكّه الأزرقي ( م : 244 ه . ق ) از اين گونه كتابها محسوب مىشوند . بعدها در كنار كتابهاى مربوط به مكّه ومدينه ، به شهرهاى ديگر نيز توجه شد مانند كتاب فتوح مصر از ابن عبد الحكم ( م : 257 ه . ق ) . ابن النديم در الفهرست خود تعداد 85 مجلد كتاب مستقل كه دربارهء شهرهاى متمدن اسلامى نگاشته شده نام مىبرد ، اين تعداد مربوط به كتابهايى است كه تا سال تأليف الفهرست ( 438 ه . ق ) وجود داشته است . در اينجا به تعدادى كتاب مستقل كه تا سدهء نهم هجرى در بارهء مدينه نگاشته شده اشاره مىشود « 1 » : 1 - كتاب تاريخ المدينة از محمد بن الحسن بن زَباله معروف به « ابن زَباله » تأليف در صفر سال 199 ه . ق . وى از أصحاب امام مالك است « 2 » . 2 - تاريخ يحيى بن جعفر العبيدي معروف به يحيى بن حسن بن جعفر علوي ( م : 227 ه . ق ) از أصحاب مالك به نام « اخبار المدينة » « 3 » . 3 - كتاب « امر المدينة » از علي بن محمد المدائني « 4 » . 4 - كتاب « اخبار المدينة » از زبير بن بكار ( م : 256 ه . ق . ) وى شاگرد ابن زَباله است « 5 » . كتابي هم دربارهء وادى « عقيق » دارد به نام « معارف العقيق » « 6 » . 5 - كتاب « امام أبو عبداللَّه بن احمر اسدى » است كه سمهودى از أو فراوان نقل كرده است « 7 » . 6 - كتاب « عرّام بن الأصبغ السُلمى » كه بخشي يا رساله‌ئى از آن به نام « أسماء

--> ( 1 ) - ر . ك به وفاءالوفاء ، سمهودى ، به تصحيح محمد محيىالدين عبد الحميد ، مصر ، جزء اوّل ص 252 ، 366 . ( 2 ) - سمهودى ، جزء اوّل ، ص 110 ، سمهودى حدود سيصد وپنجاه مطلب از أو در لا به لاي كتابش نقل مىكند . ( 3 ) - سمهودى ، جزء اوّل ، ص 252 ، سمهودى بيش از دويست مطلب از أو در كتابش آورده است . ( 4 ) - ر . ك به ابن نديم ، فهرست ، ص 147 ( 5 ) - سمهودى ، جزء اوّل ، ص 150 ( 6 ) - سمهودى ، جزء دوم ، ص 208 ( 7 ) - سمهودى ، حدود 50 مطلب آورده است ، مانند جزو دوّم ، ص 51 و 54 و 189